του Χρήστου Λάσκου

Το σχολείο είναι από τους βασικούς θεσμούς στήριξης και αναπαραγωγής του καπιταλισμού. Παραδόξως, όμως, το καπιταλιστικό σχολείο για πολύ καιρό δεν φαίνονταν για καπιταλιστικό.. Θα μπορούσαμε να πούμε πως το καπιταλιστικό σχολείο έκανε τη δουλειά του με «ιδεολογία» δανεική. Η προβολή των καπιταλιστικών αξιών γίνονταν με τρόπο άρρητο.  Η επιβολή τους περνούσε μέσα από τις πρακτικές του σχολείου, με τον ενδομαθητικό ανταγωνισμό ως την καθοριστικότερη από αυτές. Όπως έλεγε ο Αλβέρτος Αϊνστάιν, «αυτό το σακάτεμα των ανθρώπων είναι, νομίζω,το μεγαλύτερο κακό του καπιταλισμού. Όλο το εκπαιδευτικό σύστημα υποφέρει από αυτό. Μιά υπερφίαλη ανταγωνιστική στάση ενσταλάζεται στο μαθητή, ο οποίος εκπαιδεύεται να λατρεύει την κατάκτηση της επιτυχίας». Στα λόγια και στα σχολικά γραπτά, ωστόσο, δεν είχαμε παρά μια ντροπαλή στήριξη της «άμιλλας», σχεδόν παθητική.

Στις μέρες μας τα πράγματα αλλάζουν άρδην. Για λόγους που κατανοούμε κι άλλους που θα πρέπει να ψάξουμε περισσότερο, οι «καθαρά» καπιταλιστικές αξίες παρεισφρέουν επιθετικά στο χώρο του σχολείου. Στη Γαλλία λ.χ. πραγματοποιήθηκε μια μεγάλη δημόσια αντιπαράθεση, προκαλούμενη από την κυβέρνηση και τα μεγάλα ΜΜΕ, σχετικά με την «απαράδεκτα αντι-επιχειρηματική αντίληψη» των εκπαιδευτικών, των προγραμμάτων και της εκπαίδευσης συνολικά, η οποία έπρεπε πάραυτα να αλλάξει, για «να προλάβουμε το τρένο της τεχνολογίας, της ανάπτυξης και της αποδοτικότητας».

Στη χώρα μας τα πράγματα σπρώχνονται επίσης στην ίδια κατεύθυνση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η προσπάθεια, που έκανε πρόσφατα η Ένωση Ασφαλιστικών Εταιριών, να εγκριθεί διαγωνισμός μεταξύ των μαθητών με θέμα την… αναγκαιότητα της ιδιωτικής ασφάλισης «για μια καλύτερη ζωή»! Το Υπουργείο ενέκρινε, αλλά το πράγμα κόλλησε στην αντίδραση των εκπαιδευτικών. Παρόμοια, έχουμε τις χρηματικές βραβεύσεις των αριστούχων των σχολείων όλης της χώρας από τη Eurobank ή τα διάφορα ετήσια money shows, που απευθύνονται σε παιδιά του λυκείου.

Ταυτοχρόνως,  μαζί μ’ όλους τους άλλους εκσυγχρονισμούς της εκπαίδευσης, μας προέκυψε και η μάθηση της επιχειρηματικότητας. Πριν από τρία τέσσερα χρόνια το πρόγραμμα –τμήμα του περιβόητου και χρυσοφόρου για πολλούς ΕΠΕΑΕΚ- με τίτλο «Ανάπτυξη και Προώθηση της Επιχειρηματικότητας και της Προσαρμοστικότητας των Νέων» μπήκε στα σχολεία –περίπου 100- της μέσης εκπαίδευσης, φυσικά κρίθηκε επιτυχημένο και, στη συνέχεια, επέκτεινε τη δράση του  Στην πράξη πρόκειται για την υλοποίηση και στη χώρα μας με τη συνεργασία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου,  του Συνδέσμου Ελληνικών Βιομηχανιών και του Juniors Achievement International, ενός προγράμματος που «τρέχει» σε πάνω από 140 χώρες σ’ ολόκληρο τον κόσμο. Γιατί, όμως, ένα τέτοιο πρόγραμμα; Για να μάθουν οι μαθήτριες και οι μαθητές πώς θα γίνουν σωστοί επιχειρηματίες; Μα, μαθαίνεται η επιχειρηματικότητα; Και τι είναι επιχειρηματικότητα;

Ας ξεκινήσουμε από το τελευταίο. Σύμφωνα με  το σχολικό βιβλίο της Διοίκησης Επιχειρήσεων, της περίφημης ΑΟΔΕ, που διδάσκεται στην Γ΄ τάξη των  Λυκείων, προς απίθανη ευτυχώς βαρεμάρα των μαθητών και μαθητριών , στον ορισμό της επιχειρηματικότητας περιλαμβάνεται η ικανότητα συντονισμού των συντελεστών της παραγωγής, η εισαγωγή καινοτομιών στην παραγωγή, καθώς και η ανάληψη του κινδύνου που συνεπάγεται η επενδυτική δραστηριότητα. Η επιχειρηματικότητα είναι κάτι το ωραίον. Συνδυάζει σε μια ενότητα δεξιότητες και ταλέντα υπερπολύτιμα για την καλή λειτουργία μιας οικονομίας. Μαθαίνονται, όμως, τα ταλέντα; Δεν είναι έμφυτα χαρίσματα, που μόνο ο αληθινός  επιχειρηματίας διαθέτει; Γι’ αυτά άλλωστε δεν αμείβεται πολύ πάνω από τους κοινούς θνητούς; Ας υποθέσουμε, όμως, προς στιγμή πως μπορούν τα σχολεία να διδάξουν σ’ όλους τους μαθητές και τις μαθήτριές τους να γίνουν σωστοί επιχειρηματίες. Και ποιοι θα μείνουν να δουλεύουν υπό την φωτισμένη τους καθοδήγηση, ποιοι θα αποτελέσουν τότε το προσωπικό τους, ποιοι θα δουλεύουν γι’ αυτούς; Ποιους θα εκμεταλλεύονται δεν θα ρωτήσουμε,  δεν είναι πολιτικά ορθό.

Μια ματιά στην ιστοσελίδα του Juniors Achievement International  διαλύει όλη την ομίχλη που δημιουργήθηκε από τις άστοχες  ερωτήσεις που προηγήθηκαν. Λένε οι εμπνευστές του κατά λέξη: «το JAI  διδάσκει την επόμενη γενιά των επιχειρηματιών, διευθυντικών στελεχών, policy makers και ψηφοφόρων την αξία της ελεύθερης επιχειρηματικής  δραστηριότητας». Συνδυάστε την αναφορά στους ψηφοφόρους με εκείνη την παράξενη  «προσαρμοστικότητα» των νέων, που βρίσκεται στον τίτλο της ελληνικής εκδοχής του προγράμματος και όλα είναι σαφή και ευκρινή, που θα έλεγε ο Καρτέσιος. Να αγαπήσουν την ελεύθερη αγορά, να νιώσουν τους μόχθους του καπιταλιστή, να κατανοήσουν την συνεισφορά του στο κοινό καλό μέσω της άσκησης των ταλέντων του όλοι οι προσαρμοσμένοι νέοι, όλοι οι αυριανοί ψηφοφόροι: γι’ αυτό υπάρχει το πρόγραμμα.

Μια μικρή επαφή με τη μεγάλη μάζα των ελλήνων επιχειρηματιών θα έπειθε τον καθένα για το επίπεδο των γνώσεων, τις δεξιότητες και τα ταλέντα τους. Μια ματιά στην ιστορία της «ελεύθερης αγοράς» -στις κρίσεις, τους πολέμους, τις περιβαλλοντικές καταστροφές και απειλές- θα έπειθε επίσης για τη μεγάλη αποτελεσματικότητα του υπαρκτού καπιταλισμού στην προώθηση της ανθρώπινης ευημερίας. Τα projects (!) που τρέχουν, όλο και περισσότερο σχεδιάζονται για να κρύψουν αυτό που οι απλοί σημερινοί άνθρωποι αισθάνονται αυθόρμητα. Έχουμε κάθε λόγο να τα βραχυκυκλώσουμε γελοιοποιώντας τα. Είναι πολύ εύκολο. Κανείς δεν τα πιστεύει, όταν λίγο τα σκεφτεί: να τα σκεφτεί είναι το θέμα, να μην τα αφομοιώσει αμάσητα, να μη λειτουργήσουν ως πρακτική ιδεολογία για τα παιδιά μας.

Ο Χρήστος Λάσκος είναι οικονομολόγος και καθηγητής μέσης εκπαίδευσης

Advertisements