του Χριστόφορου Παπαδόπουλου

Η τρέχουσα οικονομική κρίση μας επιτρέπει να διατυπώσουμε άλλη μια φορά, σε πολύ μεγαλύτερα ακροατήρια αυτή τη φορά, ισχυρισμούς και επεξεργασίες για το χαρακτήρα της Ευρωπαϊκής Ένωσης που σε άλλες εποχές ακουγόντουσαν εξαιρετικά μειοψηφικές και παράδοξες. Στο πρόσφατο παρελθόν, στις αρχές της δεκαετίας που διάγουμε, ο Συνασπισμός και ο ΣΥΡΙΖΑ, σε αντιπαράθεση με όλο το πολιτικό σύστημα, διατύπωσαν με έναν συγκρουσιακό λόγο την άποψη ότι ο «μεγάλος συνασπισμός» χριστιανοδημοκρατών και σοσιαλδημοκρατών οικοδομεί την Ευρώπη του νεοφιλελευθερισμού, με άλλα λόγια μια Ευρώπη εχθρική στα συμφέροντα των λαϊκών στρωμάτων, με θεσμούς και διαδικασίες που κάνουν την ταξική πάλη δύσβατη και την κίνηση των μαζών περιθωριακή στο πολιτικό γίγνεσθαι, την ίδια στιγμή που «συνταγματοποιεί» τις αξίες και τις πρόνοιες του νεοφιλελευθερισμού.

Η αλήθεια είναι ότι η ανάλυσή μας για το χαρακτήρα της ΕΕ, η αντιπαράθεσή μας με τον νεοφιλελευθερισμό, κινδύνευε να είναι εσαεί «αιρετική», εάν την ίδια περίοδο –και με τη δική μας συνδρομή– δεν αναπτύσσονταν κινήματα αμφισβήτησης του νεοφιλελευθερισμού και της υπαρκτής Ευρωπαϊκής Ένωσης του Κεφαλαίου.

Τα κινήματα κατά της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, οι αντιπολεμικοί συντονισμοί, το Ελληνικό και το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Φόρουμ, από κοινού με εργατικές αντιστάσεις και αγροτικές κινητοποιήσεις, πολιτικοποίησαν τους αγώνες τους με αιχμή της αντιπαράθεση στην Ευρώπη του νεοφιλελευθερισμού, του πολέμου και του ρατσισμού, διεκδικώντας ταυτόχρονα μια άλλη Ευρώπη της ειρήνης, της αλληλεγγύης, του φεμινισμού και της οικολογίας. Κινητοποιήσεις και αντιστάσεις που υιοθετώντας την ατζέντα της Αριστεράς δημιούργησαν τα πρώτα ρήγματα στην ηγεμονία του νεοφιλελευθερισμού, καθιστώντας τον πολιτικό λόγο της Ριζοσπαστικής Αριστεράς κατανοητό και κοινωνικά αντιπροσωπευτικό.

Η κρίση αποκαλύπτει

Όλα δείχνουν ότι ο Β΄ κύκλος της καπιταλιστικής ανάπτυξης, που ξεκίνησε το 1970, φθάνει στο τέλος του και μια νέα περίοδος ξεκινά, που η έκβασή της θα εξαρτηθεί εν πολλοίς από την ικανότητα της Αριστεράς να προτείνει ένα διαφορετικό πολιτικό σχέδιο για την (ευρωπαϊκή) κοινωνία και την οικονομία και τη δυνατότητα του κοινωνικού υποκειμένου να στηρίξει με τους αγώνες του τη διαδικασία του μετασχηματισμού. Όλη αυτή την περίοδο ο καπιταλισμός, για να συνεχίσει να δημιουργεί κέρδος, έπρεπε να παίζει επενδυτικά παιχνίδια και να καταφεύγει στην κερδοσκοπία. Για περισσότερο από τριάντα χρόνια, οι επιχειρήσεις, τα κράτη και τα νοικοκυριά χρεώνονταν σε μαζική κλίμακα. Σήμερα, διανύουμε το τελευταίο κομμάτι της περιόδου κατά τη διάρκεια της οποίας η δυνητική πτώση γίνεται πραγματική κι οι φούσκες εκρήγνυνται η μια μετά την άλλη: οι χρεοκοπίες πολλαπλασιάζονται, η συγκέντρωση του κεφαλαίου προοδεύει, η ανεργία αυξάνει κι η οικονομία γνωρίζει μια κατάσταση πραγματικής ύφεσης. Η κρίση που ζούμε αντιστοιχεί επίσης στο τέλος ενός πολιτικού κύκλου, εκείνου της αμερικανικής ηγεμονίας, που επίσης ξεκίνησε στη δεκαετία του 1970. Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα παραμείνουν ένας σημαντικός πρωταγωνιστής, αλλά δεν θα μπορέσουν να ξαναποκτήσουν την κυρίαρχη θέση τους απέναντι στον τωρινό πολλαπλασιασμό των κέντρων δύναμης, με τη Δυτική Ευρώπη, την Κίνα, τη Βραζιλία, την Ινδία και τη Ρωσία να τις ανταγωνίζονται ευθέως σε έναν πολυπολικό κόσμο όπου ο οικονομικός ανταγωνισμός δεν αποκλείει «τις κανονιοφόρους», αντιθέτως.

Στις μέρες μας το οικοδόμημα του νεοφιλελευθερισμού στην Ευρώπη και στον κόσμο δεν αμφισβητείται μόνο, αλλά κλονίζεται. Η κρίση που ξεκίνησε στις ΗΠΑ απλώθηκε και στην Ευρώπη. Οι ίδιοι που πριν λίγους μήνες ζητούσαν λιγότερο κράτος, απαιτούν σήμερα κρατική παρέμβαση, επιχορηγήσεις, ρυθμίσεις. Οι ίδιοι που ζητούσαν ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς, μείωση των κρατικών δαπανών, δημοσιονομική πειθαρχία, σήμερα καλούν τους υπουργούς οικονομικών να δώσουν τεράστια ποσά για τη σωτηρία τραπεζών. Οι δημόσιοι πόροι που ήταν αδύνατο να βρεθούν για συντάξεις, για σχολεία και νοσοκομεία, για την προστασία του περιβάλλοντος, ξαφνικά εμφανίζονται πολλαπλάσιοι για να εξαγοραστούν χρεόγραφα άνευ αξίας.

Τα δόγματα του νεοφιλελευθερισμού που διέπουν την τελευταία εικοσαετία την ενοποίηση της Ευρώπης σαρώθηκαν από την οικονομική κρίση. Η «ελεύθερη αγορά», ο «ανταγωνισμός παντού», η «επιχειρηματικότητα» αποδείχτηκαν συνώνυμα της ασυδοσίας, της περιφρόνησης των ανθρώπων, συνώνυμα του νεοφιλελεύθερου δόγματος «τα κέρδη πάνω από όλα, πάνω από τους ανθρώπους και το περιβάλλον». Από τη Συνθήκη του Μάαστριχτ και το Σύμφωνο Σταθερότητας μέχρι τη Συνθήκη της Λισαβόνας, οι οικονομικοί κανόνες που ορίζουν αυτές οι συνθήκες και επιβλέπουν οι αρχές των Βρυξελλών αποδεικνύονται, τη στιγμή της κρίσης, όχι μόνο άχρηστοι αλλά και επικίνδυνοι.

Η δαπάνη εκατοντάδων δισεκατομμυρίων για να διασωθούν μεγάλοι τραπεζικοί οργανισμοί, που θα συνεχίσουν μετά όπως πριν, είναι προσβολή για τα εκατομμύρια των ανέργων, των χαμηλοσυνταξιούχων, των ανασφάλιστων εργαζόμενων. Είναι ταυτόχρονα και ατελέσφορη.

Η στήριξη των Τραπεζών –με πόρους που λείπουν από τις κοινωνικές δαπάνες και την προστασία του περιβάλλοντος– χωρίς υπαγωγή τους σε δημόσιο έλεγχο και χωρίς τη στήριξη της λαϊκής κατανάλωσης και αύξηση των δημόσιων δαπανών για κοινωνικές παροχές και την προστασία του περιβάλλοντος, μεταφέρει απλώς τα βάρη της κρίσης στις λαϊκές τάξεις.

Οι θεσμοί της Ευρωπαϊκής Ένωσης που δημιούργησαν οι συνθήκες από το Μάαστριχτ μέχρι τη Λισαβόνα αποδείχτηκαν απολύτως ανεπαρκείς για τη διαχείριση κρίσεων. Ιδίως στη διάρκεια της ανόδου των τιμών των καυσίμων, αλλά προπάντων ενόψει και στη διάρκεια της οικονομικής κρίσης, η Επιτροπή, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο και το Συμβούλιο εξαφανίστηκαν. Η πολιτική διαχείρισης της κρίσης έγινε υπόθεση των εθνικών κρατών, που επιδιώκουν το καθένα να διαφυλάξει τα συμφέροντά του.

Η παραίτηση των κρατών μελών της Ένωσης από τα εργαλεία ρύθμισης της οικονομίας –τη νομισματική πολιτική, τις δημόσιες επιχειρήσεις, ιδίως τις δημόσιες τράπεζες– η ανεξέλεγκτη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, αλλά και οι παρεμβάσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου κατά ρυθμιστικών κρατικών παρεμβάσεων στην οικονομία έκαναν την οικονομία της Ένωσης, και πιο πολύ ακόμα της Ευρωζώνης, ιδιαίτερα ευάλωτη σε περιόδους διεθνών οικονομικών κρίσεων, όπως η σημερινή. Σήμερα, στη δίνη της οικονομικής κρίσης, όλοι αυτοί οι κανόνες της νεοφιλελεύθερης διαχείρισης αμφισβητούνται έμπρακτα.

Η κρίση ως δυνατότητα κατάθεσης εναλλακτικού προγράμματος

Η κρίση του νεοφιλελεύθερου καπιταλιστικού υποδείγματος, την ίδια στιγμή που είναι απειλή για εκατομμύρια ανθρώπους, όπως και για τον ίδιο τον πλανήτη, είναι ταυτόχρονα και μια ευκαιρία για την Αριστερά να θεμελιώσει τον ισχυρισμό της ότι ένας άλλος κόσμος είναι εφικτός. Είναι η ευκαιρία να κατακτήσει η Αριστερά τον ηγεμονικό της ρόλο, προτείνοντας ένα σχέδιο μετασχηματισμών που θα φέρνουν το όραμα του σοσιαλισμού πιο κοντά. Ένα πλέγμα μετασχηματισμών που θα ξεκινά από τα απλά, τα μερικά και απόλυτα αναγκαία, από το εισόδημα και τις συντάξεις, τις δημόσιες επιχειρήσεις και τα κοινωνικά αγαθά, και θα ξεδιπλώνεται στα μεγάλα: στις δημόσιες επενδύσεις, στο περιβάλλον και την επανοικειοποίηση του δημόσιου χώρου, το μετασχηματισμό του σύμφωνου σταθερότητας και τον έλεγχο της ΕΚΤ.

Όλα εκείνα δηλαδή που αλλάζουν συνειδήσεις, που στρατεύουν σε αγώνες και διεκδικήσεις και δημιουργούν την αυτοπεποίθηση ότι η σοσιαλιστική Ευρώπη είναι ένας εφικτός και αναγκαίος στόχος.
Αντίθετα, όταν ο λόγος της Αριστεράς επιχειρεί  να προσαρμοσθεί στην κίνηση του κεφαλαίου και να χαράξει τακτική αποδεχόμενος το πολιτικό σχέδιο της άρχουσας τάξης, όταν αποδέχεται μια θεωρία σταδίων –βγαλμένη από σοβιετικά εγχειρίδια μαρξισμού-λενινισμού– του τύπου «σήμερα αποδεχόμαστε την “πολιτική ενοποίηση της ΕΕ” όπως την ορίζει το αστικό μπλοκ εξουσίας, μεταθέτοντας στο μέλλον την όποια διαδικασία μετασχηματισμού της», τότε γίνεται συμπληρωματική δύναμη στο αστικό πολιτικό  σύστημα  και κινδυνεύει να εξαφανισθεί σε κάθε καμπή της ιστορίας και ιδιαίτερα στις στιγμές που οξύνεται η ταξική πάλη τόσο στο κοινωνικό όσο και στο πολιτικό και ιδεολογικό πεδίο, όπως στις μέρες μας.

Ο Χριστόφορος Παπαδόπουλος είναι μέλος της ΚΠΕ του ΣΥΝ και της Γραμματείας του ΣΥΡΙΖΑ

Advertisements