03. Blogs & ελευθερία λόγου


Blogs και ελευθερία στο διαδίκτυο

Η ανάδυση της μπλογκόσφαιράς
Μιχάλης Μουζουράκης, προγραμματιστής

Εσύ τι τύπος είσαι;
Μιχάλης Μουζουράκης, προγραμματιστής

Ελληνικά μπλόγκ: ρύθμιση και λογοκρισία
Ηρακλής Μπαρογιάννης, δικηγόρος

Έξι υποθέσεις που αναδείχθηκαν μέσω μπλόγκ

Περί μπλογκόσφαιρας και δυνητικών μορφών κοινωνικής ζωής
Πέτρος Πετρίδης, ανθρωπολόγος, υποψήφιος διδάκτορας στο τμήμα κοινωνικής ανθρωπολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου

Το αντικείμενο της καταστολής
Ματθαίος Τσιμιτάκης, δημοσιογράφος

Εν αρχή ην το internet. Και μετά ακολούθησε ο βομβαρδισμός από όρους και πρακτικές του social networking: fora, newsgroups, mailing lists, chat rooms, blogs.

Τα σύγχρονα ψηφιακά ημερολόγια (μπλογκ) έχουν κατοχυρώσει έναν οπωσδήποτε διακριτό ρόλο, στο βαθμό που πέτυχαν την ανάπτυξη κοινών πρακτικών μέσα από τη δημιουργία της δικής τους «κοινότητας», της λεγόμενης μπλογκόσφαιρας (blogsphere). Κατάφεραν, όμως, ταυτόχρονα και να δημιουργήσουν, μέσα από συγκεκριμένες περιπτώσεις, διεθνώς αλλά και στη χώρα μας, ένα σημαντικό κοινωνικό αντίκτυπο που εμφανώς υπερέβαινε τα όρια του κυβερνοχώρου και της εικονικής πραγματικότητας.

Η μορφή που μπορεί να προσλαμβάνει και το περιεχόμενο που ενδέχεται να διαθέτει ένα μπλογκ, καθώς και η ειδικότερη λειτουργία του, ποικίλουν. Σε κάθε περίπτωση, η λειτουργία των μπλογκ δεν έχει αφήσει ανεπηρέαστη την οικονομική, κοινωνική και πολιτική ζωή, ανοίγοντας παράλληλες συζητήσεις σε πολλαπλά επίπεδα (προσεγγίσεις κοινωνιολογικές, ανθρωπολογικές, νομικές, κλπ).

Τα μπλογκ αλλάζουν τη σχέση μας με το χώρο, το χρόνο, την πληροφορία. Εγκαθιστούν αναμφίβολα νέες μορφές επικοινωνίας, δημιουργούν όμως ταυτόχρονα και αμφιβολίες για τις δυνατότητες διάδρασης και πραγματικής κοινωνικής ζύμωσης, για τα ζητήματα έκφρασης και διαλόγου, χειρισμού και αναπαραγωγής της πληροφορίας, ελέγχου της γνώσης και, τελικά, του ίδιου του διαδικτύου.

Πρόκειται για διαδικτυακή κοινωνικοποίηση ή κοινωνική δικτύωση; Δημιουργεί ένα μπλογκ δυνητικές κοινότητες ή αναπαράγει μια ψευδαίσθηση του συν-ανήκειν; Διαθέτει αξιοπιστία ως μέσο πληροφόρησης ή εξαντλείται στην αυτοαναφορικότητα και τον υποκειμενισμό; Το διακρίνει η ελευθερία ή η ασυδοσία; Αρκεί η τήρηση των άρρητων κανόνων καλής συμπεριφοράς (netiquette) και του «εθιμικού δικαίου» του διαδικτύου, η αυτορρύθμισή του δηλαδή, ή απαιτούνται πρόσθετες ασφαλιστικές δικλείδες για τις ενδεχόμενες παρεκτροπές; Επαρκεί για τα μέσω του διαδικτύου τελούμενα αδικήματα το υφιστάμενο νομοθετικό πλαίσιο (με ειδικές διατάξεις και για το ηλεκτρονικό έγκλημα) ή υπάρχει νομικό κενό;

Η εμφάνιση των μπλογκ έφερε ίσως περισσότερα ερωτήματα απ’ ό,τι καινοτομίες. Κατά μήκος δε των ζητημάτων που προκύπτουν, αναπτύσσονται ανά τον κόσμο και πρακτικές ή πολιτικές, άλλοτε με στόχο να εξασφαλίσουν και άλλοτε να ελέγξουν και να περιορίσουν το νέο αυτό πεδίο. Όσον αφορά την ευρωπαϊκή νομοθεσία, σαφώς παρατηρείται μια αυξανόμενη τάση «ποινικοποίησης» του χώρου του διαδικτύου, ο οποίος τείνει να αντιμετωπίζεται συχνότερα ως ενδεχόμενος τόπος εγκλήματος (ακόμη και με την επιστράτευση διασταλτικών ερμηνειών της έννοιας της τρομοκρατίας, ώστε να προλαμβάνεται η μέσω του διαδικτύου άσκησή της), παρά ως ελεύθερος χώρος επικοινωνίας και ενημέρωσης.

Έχει διατυπωθεί η άποψη ότι ο όρος netizens ήρθε να αντικαταστήσει τον όρο citizens και ότι η εποχή που διανύουμε χαρακτηρίζεται από το «ψηφιακό χάσμα». Στο αφιέρωμα αυτό θα επιχειρήσουμε την αποτύπωση μιας πρώτης προσέγγισης των ζητημάτων που εγείρει η λειτουργία των μπλογκ, έστω επιστρατεύοντας τα παραδοσιακά, έντυπα μέσα για να το πετύχουμε.

Του Μιχάλη Μουζουράκη

Τα ελληνόφωνα blogs (μπλογκ) ή ιστολόγια βρέθηκαν ξαφνικά φέτος στο επίκεντρο της δημόσιας ζωής. Την πρώτη φορά για τη «σιωπηρή διαμαρτυρία» στο κέντρο της Αθήνας μετά τις καταστροφικές πυρκαγιές του καλοκαιριού και τη δεύτερη για μια υπόθεση εκβιασμού από το pressgr.blogspot.com. Η άνθισή τους όμως είχε ερθεί αρκετό καιρό πριν.

Ακολουθώντας την τάση που ξεκίνησε από τις ΗΠΑ και εν μέρει λόγω της μεγαλύτερης προσιτότητας των ευρυζωνικών γραμμών (του λεγόμενου γρήγορου ίντερνετ), ολοένα και περισσότεροι άνθρωποι στη χώρα μας χρησιμοποιούν σήμερα τα μπλογκ ως μέσο έκφρασης της φωνής τους σε ένα –δυνητικά– παγκόσμιο κοινό.

Η λέξη blog προέρχεται από την ένωση των λέξεων web (ιστός) και log (καταγραφή/ημερολόγιο). Τα πρώτα μπλογκ εμφανίστηκαν στις ΗΠΑ το 1994 και είχαν τη μορφή ηλεκτρονικών ημερολογίων. Στα ημερολόγια αυτά οι άνθρωποι έγραφαν για τις καθημερινές τους εμπειρίες, έκαναν κοινωνικά και πολιτικά σχόλια, έγραφαν ποιήματα, κατέγραφαν τις σκέψεις τους και οτιδήποτε άλλο έκαναν και στα παραδοσιακά τους ημερολόγια.

ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΕΝΑ ΜΠΛΟΓΚ;

Σήμερα, το να προσπαθήσει κανείς να ορίσει με σαφήνεια τι σημαίνει ο όρος μπλογκ, είναι μάλλον παρακινδυνευμένο. Ένα μπλογκ είναι πάνω απ όλα ένα εργαλείο. Η δυνατότητα για όποιον έχει πρόσβαση στο διαδίκτυο να αποκτήσει εύκολα, γρήγορα και δωρεάν τη δική του φωνή. Πάνω από όλα όμως, ένα μπλογκ είναι ένα μέσο επικοινωνίας.

Σε αντίθεση με μια στήλη εφημερίδας ή μια τηλεοπτική εκπομπή, τα μπλογκ κατά κανόνα επιτρέπουν το σχολιασμό των άρθρων τους από τους επισκέπτες, δημιουργώντας μια αίσθηση οικειότητας ανάμεσα στους τακτικούς επισκέπτες και τους συγγραφείς τους. Οι μπλόγκερ (δηλαδή οι συγγραφείς των μπλογκ), συχνά νιώθουν αλληλεγγύη και οικειότητα κι έτσι δημιουργούνται (κυριολεκτικά και μεταφορικά) δεσμοί ανάμεσά τους. Με τη διασύνδεση των ιστολογίων μεταξύ τους, έχει δημιουργηθεί η έννοια της μπλογκόσφαιρας, ως ένας ημιαυτόνομος χώρος που αποτελείται από τα μπλογκ, τους συγγραφείς τους και τους αναγνώστες τους.

ΤΑ ΜΠΛΟΓΚ ΚΑΝΟΥΝ ΠΟΛΙΤΙΚΗ

Από τη στιγμή που εκατομμύρια άνθρωποι σήμερα χρησιμοποιούν τα ιστολόγια για να αρθρώσουν λόγο, αναπόφευκτα θα επηρεάσουν και το πολιτικό σκηνικό. Ιδιαίτερα σε χώρες όπου η πρόσβαση στο διαδίκτυο είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη, οι πολιτικές προτιμήσεις και τάσεις των μπλόγκερ επηρέασαν τις πολιτικές εξελίξεις δραστικά. Αποτέλεσαν ένα Μέσο Μαζικής Ενημέρωσης, που για πρώτη φορά η μαζικότητά του ήταν παρούσα τόσο από την πλευρά του «δέκτη», όσο και από την πλευρά του «πομπού».

Η δυνατότητα να χρησιμοποιήσει κανείς ένα μέσο ιδαίτερα φτηνό στην κατασκευή του, με παγκόσμιο ακροατήριο και με την απόλυτη απουσία ελέγχου που προσφέρει το διαδίκτυο, σύντομα έγινε σημαντικό όπλο για ανθρώπους στα περισσότερο καταπιεσμένα μέρη του πλανήτη. Από τις πρόσφατες συγκρούσεις στο Θιβέτ και τις αναταραχές στη Μιανμάρ, μέχρι τον πόλεμο στο Ιράκ και την καταπίεση στο Ιράν, εκατοντάδες άνθρωποι κατάφεραν να μεταφέρουν τη δική τους οπτική στον υπόλοιπο κόσμο, παρακάμπτοντας τις απαγορεύσεις της κυβέρνησής τους και τα συμφέροντα των παραδοσιακών ΜΜΕ.

ΤΑ ΜΠΛΟΓΚ ΣΤΟ ΣΤΟΧΑΣΤΡΟ

Φυσικά, οι απόπειρες λογοκρισίας δεν λείπουν ούτε από το διαδίκτυο. Χώρες όπως η Κίνα, έχουν στήσει έναν ολόκληρο μηχανισμό ελέγχου του διαδικτύου με δεκάδες χιλιάδες «αστυνόμους» να ελέγχουν τους πολίτες τους. Αλλά και στην Ελλάδα, το 2007, η υπόθεση της μήνυσης του τηλεπλασιέ Δημοσθένη Λιακόπουλου στην ιστοσελίδα http://www.blogme.gr έφερε στην επιφάνεια το νομικό χάος, αλλά και τη δικαστική άγνοια απέναντι στις νέες τεχνολογίες.

Βέβαια, δεν είναι λίγοι και αυτοί που τοποθετούνται κριτικά απέναντι στα μπλογκ ως μέσο έκφρασης. Στην καρδιά των επιχειρημάτων τους, είναι ο ατομισμός που προωθεί το μέσο. Πράγματι, τα μπλογκ στην συντριπτική τους πλειοψηφία είναι ατομικά εγχειρήματα, κάτι που συντελεί στον κατακερματισμό της πληροφόρησης. Ακόμη κι έτσι, όμως, τα ιστολόγια αποτελούν μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να αγνοηθεί. Ένα μέσο έκφρασης, ένα εργαλείο για την πληροφόρηση και ενίοτε και ένα μέσο συντονισμού.

Ο Μιχάλης Μουζουράκης είναι προγραμματιστής

επιμέλεια: Μιχάλης Μουζουράκης, προγραμματιστής

Υπάρχουν πολλοί διαφορετικοί τύποι ιστολογίων, ανάλογα με το περιεχόμενό τους, αλλά και με τον τρόπο που γράφονται ή δημοσιεύονται.

Προσωπικά ιστολόγια: Το προσωπικό μπλογκ είναι ένα συνεχές ημερολόγιο ή σχολιασμός από ένα άτομο. Τα προσωπικά ιστολόγια είναι η πιο διαδεδομένη μορφή μπλογκ.

Εταιρικά ιστολόγια: Ένα μπλογκ μπορεί να έχει δημιουργηθεί για εμπορικούς σκοπούς. Είτε εσωτερικά σε μια εταιρία για να στηρίξουν την επικοινωνία ανάμεσα στους εργαζομένους, είτε εξωτερικά, ως μέσο μάρκετινγκ και δημοσίων σχέσεων.

Με βάση τη μορφή του περιεχομένου: Ένα blog που αποτελείται από βίντεο, αποκαλείται vlog. Αν περιέχει συνδέσμους σε άλλες σελίδες ονομάζεται linklog ενώ αν περιέχει φωτογραφίες photoblog.

Ανάλογα με τις συσκευές με τις οποίες είναι συμβατό: Μερικά μπλογκ είναι γραμμένα για να διαβάζονται μέσω κινητών τηλεφώνων η υπερφορητών υπολογιστών (PDAs) και ονομάζονται moblogs.

Ανάλογα με το είδος: Κάποια ιστολόγια επικεντρώνουν σε ένα συγκεκριμένο θέμα. Έτσι υπάρχουν πολιτικά, ταξιδιωτικά, επιμορφωτικά, μουσικά, επιστημονικά μπλογκ.

M.M.

του Ηρακλή Μπαρογιάννη

Δεν έχει περάσει πολύς καιρός που μας βομβάρδιζαν οι φωνές των πανταχού παρόντων ειδημόνων για την ανάγκη θεσμοθέτησης ορίων στη λειτουργία και τη διαχείριση των μπλογκ και, τελικά, τον περιορισμό τους.

Χαρακτηριστικές είναι οι περιπτώσεις του «προσωρινού» κλεισίματος (ουδέν μονιμότερο) του blogme.gr έπειτα από μήνυση, η οποία όμως δεν αφορούσε περιεχόμενο που γράφτηκε στο εν λόγω μπλογκ, αλλά στοιχείο που αναδημοσιεύθηκε μέσω υπερ συνδέσμου.

Έπειτα, ακολούθησε η πολυδιαφημισμένη ιστορία του pressgr, με σωρεία μηνύσεων κατά των υπευθύνων του μπλογκ και κατά των γραφόντων, ανοίγοντας μια μεγάλη κουβέντα γύρω από τα ζητήματα της φτωχής έως πρόσφατα ελληνικής ψηφιακής πραγματικότητας.

Η ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΗ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ ΡΥΘΜΙΣΗ

Για την αντιμετώπιση ανάλογων καταστάσεων και εγκληματικών πράξεων που είναι δυνατόν να διαπραχθούν μέσα από τη λειτουργία των μπλογκ, η νομοθετική ρύθμιση θα έπρεπε, σύμφωνα με την κυβέρνηση, να περιλαμβάνει τέσσερις βασικές ρυθμίσεις:

  1. Οι διαχειριστές των blogs ενημερωτικού χαρακτήρα θα έχουν την ευθύνη να αναγράφουν στην κεντρική ιστοσελίδα τον κατά νόμο υπεύθυνο του blog.
  2. Για τα αδικήματα που τελούνται μέσω των μπλογκ προβλέπονται κυρώσεις ανάλογες με αυτές του νόμου περί τύπου.
  3. Διευκολύνεται η πρόσβαση των διωκτικών αρχών στα ηλεκτρονικά ίχνη ώστε να αποκαλύπτεται με πιο γρήγορες διαδικασίες ο υπεύθυνος μιας συκοφαντικής ή εκβιαστικής δημοσίευσης.
  4. Το ΕΣΡ αποκτά δικαίωμα παρέμβασης σε περίπτωση που οι χρησιμοποιούμενες φωτογραφίες ή το ηχητικό και οπτικό υλικό που αναρτάται σε κάποιο blog δημιουργούν ζητήματα που εμπίπτουν στη δικαιοδοσία του.

Προβληματικές όπως ανωνυμία/ψευδωνυμία και το δικαίωμα σε αυτήν, ψηφιακά δικαιώματα, αυτορύθμιση της ψηφιακής κοινότητας, και εν τέλει το νομικό πλαίσιο που διέπει τα κανάλια επικοινωνίας και διαλόγου που αναπτύσσονται στον παγκόσμιο ψηφιακό ιστό, δεν είναι δυνατόν πάντως να απαντηθούν μέσα από μονόπλευρες προσεγγίσεις και απόλυτες απόψεις ή εν θερμώ νομοθετικές παρεμβάσεις.

ΑΝΩΝΥΜΙΑ: ΔΙΚΑΙΩΜΑ Ή ΑΣΥΔΟΣΙΑ;

Το δικαίωμα της ανωνυμίας καθώς και της ψευδωνυμίας στα μπλογκ στηρίζεται σε αρχές που διασφαλίζονται από το Σύνταγμα και την ευρωπαϊκή νομοθεσία: στην ελευθερία της έκφρασης (άρθρο 14 Σ., άρθρο 10 Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου), στην προστασία των προσωπικών δεδομένων (άρθρο 9Α Σ.), στην προστασία του απορρήτου των επικοινωνιών (άρθρο 19 Σ.). Καθώς ο χώρος των μπλογκ αποτελεί μια ανοιχτή πλατφόρμα έκφρασης και ανταλλαγής απόψεων, θα ήταν επικίνδυνο να τεθούν εκ των πρότερων συλλογικοί περιορισμοί σε μια προσπάθεια να προβλεφθούν παράνομες και αντικοινωνικές συμπεριφορές, διότι με αυτόν τον τρόπο κάθε πιθανός χρήστης του ίντερνετ και των μπλογκ καθίσταται δυνάμει ύποπτος και ως τέτοιος θα αντιμετωπίζεται από την πολιτεία, καταργώντας στην πράξη το τεκμήριο της αθωότητας.

Στο ίδιο πνεύμα, άλλωστε, κινούνται και οι προσπάθειες να καμφθούν οι αυστηρές προϋποθέσεις υπό τις οποίες μπορεί σήμερα να αρθεί το απόρρητο των επικοινωνιών, μόνο για λόγους εθνικής ασφάλειας ή για την διακρίβωση ιδιαιτέρα σοβαρών εγκλημάτων (όπως αυτά συγκεκριμένα ορίζονται στο άρθρο 4 του Ν.2225/1994).

ΜΠΟΡΕΙ Η ΜΠΛΟΓΚΟΣΦΑΙΡΑ ΝΑ ΑΥΤΟΡΥΘΜΙΣΤΕΙ;

Στον αντίποδα της αυστηροποίησης της υπάρχουσας νομοθεσίας, με τη δημιουργία ειδικών νόμων που θα διέπουν την λειτουργία και το χειρισμό των μπλογκ ή ακόμα που θα τα συμπεριλαμβάνουν σε ειδικές ρυθμίσεις περί τύπου, βρίσκεται αυτό που η ψηφιακή κοινότητα ονομάζει αυτορύθμιση: η συλλογική δικλείδα ασφαλείας που τίθεται από την ηλεκτρονική κοινότητα των μπλογκερ, οι οποίοι αφού αναγνωρίσουν τα μέλη εκείνα που δεν συμβαδίζουν με τον κώδικα δεοντολογίας που έχει (άτυπα) διαμορφωθεί, φροντίζουν να τα καταγγείλουν, να τα απομονώσουν και να τα θέσουν εκτός κοινότητας –εκτός αναγνωσιμότητας, δηλαδή- και κατά συνέπεια να αναιρέσουν την ύπαρξη τους (διότι ένα μπλογκ, όπως και κάθε μέσο, που δεν βρίσκει την ανταπόκριση στο κοινό, λογίζεται σαν να μην υπάρχει). Οι υπερασπιστές της αυτορύθμισης υποστηρίζουν ότι είναι δυνατό να επιτευχθεί αυτό χωρίς πρόσθετες νομοθετικές ρυθμίσεις, αποφεύγοντας επιβλαβείς, ολοκληρωτικές παρεκτροπές και διασφαλίζοντας, ταυτόχρονα, ανεμπόδιστα την ελευθερία της έκφρασης.

Το ερώτημα που προκύπτει, λοιπόν, είναι αν και εφόσον οι όποιες ποινικώς κολάσιμες πράξεις διαπράττονται μέσω των κειμένων των μπλογκ είναι δυνατόν να αντιμετωπισθούν από τις υπάρχουσες διατάξεις του νόμου (αφού αφορούν έννομες σχέσεις και καταστάσεις όμοιες με αυτές της μη ψηφιακής σφαίρας της καθημερινότητας), ποια είναι τελικά η γενεσιουργός αιτία της ποινικοποίησης μέσω της δημιουργίας ενός ιδιώνυμου εγκλήματος σχετικού με την λειτουργία των μπλογκ; Τι σχέση θα μπορούσε να έχει μια τέτοια κίνηση της πολιτείας, με την όλο και εντεινόμενη σε παγκόσμια κλίμακα, προσπάθεια ελέγχου και περιορισμού του παγκόσμιου ιστού;

Ο Ηρακλής Μπαρογιάννης είναι δικηγόρος.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΑΚΟΜΗ

http://www.skai.gr/master_story.php?id=75717

Συνέντευξη του Χρήστου Παπαδημητρίου, Καθηγητή Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Μπέρκλει, στον ΣΚΑΙ και στην Λαμπρινή Θωμά

http://www.iospress.gr/ios2008/ios20080309.htm

Άρθρο του ΙΟΥ της Ελευθεροτυπίας για την λοοκρισία στο διαδίκτυο

Πιο αναλυτική εικόνα για το νομικό πλαίσιο που διέπει τα μπλογκ μπορεί να αναζητήσει κανείς:

στα άρθρα του Xasodiki

http://xasodikis.blogspot.com/2008/03/blog-post_04.html http://xasodikis.blogspot.com/2008/03/blog-post.html

του Elawyer

http://elawyer.blogspot.com/2008_02_01_archive.html

και της ομάδας των Freebloggers

http://freebloggersgr.wordpress.com


Ελλάδα

  • Αμαλία Καλυβίνου: Η Α. Καλυβίνου παρουσίασε τον τραγικό τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίσαν την ασθένειά της κάποιοι ανεύθυνοι γιατροί του ΕΣΥ και επανέφερε το ζήτημα της δημόσιας υγείας στην ημερήσια διάταξη. Ακόμη και μετά το θάνατό της ο λόγος της εξακολουθεί να συγκινεί.
  • Ξυλοδαρμοί σε αστυνομικά τμήματα: Μέσα από μπλογκ έχουν αναδειχθεί τα τελευταία χρόνια πολλές υποθέσεις βασανιστηρίων και εξευτελισμών μεταναστών σε αστυνομικά τμήματα Πιο χαρακτηριστική η περίπτωση του βίντεο από το αστυνομικό τμήμα Ομόνοιας, που ανάγκασε την ελληνική κοινωνία να σταματήσει να κρύβεται πίσω από το δάχτυλό της.
  • Διαδήλωση για τα καμμένα: Το καλοκαίρι του 2007 μπλογκ και κινητά λειτούργησαν καταλυτικά στην οργάνωση μιας μεγάλης, αυθόρμητης και κατά πολλούς αντικομματικής διαδήλωσης στο Σύνταγμα. Περίπου 15.000 άνθρωποι έδωσαν το «παρών» σε μια οργισμένη διαμαρτυρία για την κατάρρευση του κρατικού μηχανισμού που οδήγησε στο θάνατο πάνω από 60 ανθρώπους.

Κόσμος

  • ΗΠΑ: Το 2002 ο ρεμπουπλικανός γερουσιαστής Trent Lott προέβη σε ρατσιστικά σχόλια. Το θέμα πέρασε μόνο στις ηλεκτρονικές σελίδες του CBS και το επιτελείο του εκτίμησε ότι θα ξεφούσκωνε εντός 48 ωρών, όμως οι μπλόγκερ είχαν διαφορετική άποψη. Αναπαρήγαγαν, συντήρησαν και διέσπειραν την είδηση, με αποτέλεσμα ο βουλευτής να αναγκαστεί να παραιτηθεί.
  • Γαλλία: Επί υπουργίας Σαρκοζί στο υπουργείο εσωτερικών της χώρας, οι νέοι των προαστίων συντόνισαν μέσω κάποιων μπλογκ την πολυήμερη εξέγερση τους.
  • Μιανμάρ: Τα μπλογκ έπαιξαν καταλυτικό ρόλο στην πρόσφατη εξέγερση στην ασιατική χώρα ενάντια στην στρατιωτική δικτατορία, όντας η μοναδική πηγή ενημέρωσης σε μια στιγμή απαγόρευσης της πληροφόρησης.

Του Πέτρου Πετρίδη

Τα ιστολόγια αποτελούν σήμερα ένα από τα πιο δημοφιλή σύνολα διαδικτυακών χώρων επικοινωνίας, ενημέρωσης, εκθεσιμότητας και κοινωνικοπολιτικής κριτικής, ενώ παράλληλα διαπλέκονται με άλλους τομείς, μέσα επικοινωνίας και δραστηριότητες της καθημερινότητας. Με τον όρο Μπλογκόσφαιρα (blogsphere) υπονοείται σε ένα βαθμό μια σχέση «κοινότητας», κατ’ επέκταση μια σχετική ομοιογένεια ως προς τις πρακτικές των χρηστών αναφορικά με το blogging. Ο όρος κοινότητα άλλωστε –συνδυασμένος με επίθετα όπως δυνητική, ηλεκτρονική, ψηφιακή, δικτυακή– είναι και ο δημοφιλέστερος από όσους επιστρατεύονται για το χαρακτηρισμό των συλλογικών μορφών ζωής που συγκροτούνται αναφορικά με το διαδίκτυο. Ο Howard Rheingold, θεωρητικός και συγγραφέας που εισήγαγε την εν λόγω έννοια, ορίζει τις δυνητικές κοινότητες ως «κοινωνικές συλλογικότητες που αναδύονται από το διαδίκτυο, όταν αρκετοί άνθρωποι για αρκετό καιρό διεκπεραιώνουν συζητήσεις επενδυμένες με επαρκή ανθρώπινη συναίσθηση, έτσι ώστε να σχηματίζουν εστίες προσωπικών σχέσεων».

ΣΤΙΣ ΓΕΙΤΟΝΙΕΣ ΤΟΥ ΔΙΑΔΙΚΤΥΟΥ

Σε αντίθεση με αυτό που στη διεθνή βιβλιογραφία αναφέρεται ως «παραδοσιακή» κοινότητα (ένα χωριό, μια φυλή κ.ο.κ.), στην περίπτωση του διαδικτύου, η γεωγραφική εγγύτητα που αποτελεί βασική συνθήκη ύπαρξης των «παραδοσιακών» κοινοτήτων παύει να κατέχει κεντρική θέση (χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η γεωγραφία δεν παίζει πλέον κανένα ρόλο). Στο διαδίκτυο οι συλλογικές μορφές ζωής δε δομούνται απαραίτητα γύρω από ένα κοινό χωροχρονικό σημείο, εφόσον τα μέλη τους μπορεί να βρίσκονται σε τεράστιες γεωγραφικές αποστάσεις μεταξύ τους και σε διαφορετικές χρονικές ζώνες. Η συνάντηση των χρηστών επιτελείται στη βάση του κοινού θέματος, ενδιαφέροντος ή/και συμφέροντος. Το θέμα σε αυτήν την περίπτωση είναι ο «χώρος» στον οποίο συγκροτείται η κοινότητα. Η είσοδος και έξοδος του κάθε μέλους σε μια τέτοια κοινότητα αντιμετωπίζεται συνήθως ως πιο εθελούσια και πιο ελαστική, αποτέλεσμα που προκύπτει από τη δυνατότητα ανωνυμίας και επιλεκτικής παρουσίασης του εαυτού που μπορεί να επιτελέσει ο χρήστης. Το σημείο αυτό αποτελεί, αφενός, βασικό πεδίο κριτικής των δυνητικών κοινοτήτων, εφόσον οι επικριτές τους υποστηρίζουν ότι συνέπεια των παραπάνω είναι η δημιουργία μη αυθεντικών σχέσεων. Αφετέρου, για τους ένθερμους υποστηρικτές τους, οι δυνητικές κοινότητες, λόγω της ελευθερίας που φαίνεται να προσφέρει το παιχνίδι με την ταυτότητα και η ανωνυμία, προσλαμβάνουν την ιεραρχική «δομή» τους ως οριζόντια και αντιεξουσιαστική, σε αντίθεση με τις κάθετες ιεραρχήσεις που συγκροτούνται στο πλαίσιο των «παραδοσιακών» κοινοτήτων. Επιπλέον, χαρακτηριστικό των δυνητικών κοινοτήτων αποτελεί και η ανάπτυξη ιδιολέκτων (greeklish, emoticons, αρκτικόλεξα).

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΗΣ ΦΑΝΤΑΣΙΑΣ

Βασικό συστατικό για τη δόμηση μιας δυνητικής κοινότητας είναι ο ρόλος της φαντασίας. Ο τρόπος με τον οποίο οι χρήστες φαντάζονται τον εαυτό τους, τους άλλους και το χώρο συνάντησης τους είναι ίσως ο καθοριστικότερος παράγοντας, τόσο για την κατασκευή μιας χωρικότητας που δεν είναι απόλυτα αγκιστρωμένη στη γεωγραφία κι απαρτίζεται εν πολλοίς από ένα σύνολο προσομοιώσεων και ψηφιακής πληροφορίας, όσο και για τη δημιουργία της αίσθησης του συν – ανήκειν σε μια κοινότητα.

Το γεγονός δεν προκύπτει αποκλειστικά και μόνο από την έλλειψη της πρόσωπο με πρόσωπο επαφής. Εξάλλου, όπως έχουν υποστηρίξει –πειστικά κατά τη γνώμη μου– αρκετοί συγγραφείς, όπως ο B. Anderson, ακόμη και «παραδοσιακές» κοινότητες (και μάλιστα «σκληρές» κοινότητες όπως το έθνος κράτος) κατασκευάζονται φαντασιακά, δεδομένου ότι η πρόσωπο με πρόσωπο επαφή είναι αδύνατη μεταξύ όλων των μελών τους. Όροι όπως διεθνής ή ευρωπαϊκή κοινότητα καθιστούν το γεγονός αυτό ακόμη πιο σαφές.

Παρόλα αυτά, η πρόσωπο με πρόσωπο επαφή δε απουσιάζει εξολοκλήρου στην περίπτωση των μπλογκ και άλλων διαδικτυακών μορφών κοινωνικής συνύπαρξης. Πολλοί μπλόγκερ έχουν καθημερινή δια ζώσης επαφή κι επικοινωνία πέρα από τη δικτυακή (κυρίως στις περιπτώσεις που διαβιούν στην ίδια πόλη ή χώρα) ενώ συχνά το σύνολο σχεδόν των χρηστών ενός μπλογκ μπορεί να συναντιέται και σε ένα γεωγραφικό χώρο, όπως μια έκθεση, ένα πάρτι, ένα μπαρ.

ΔΥΝΗΤΙΚΕΣ Ή ΔΥΝΗΤΙΚΑ ΚΟΙΝΟΤΗΤΕΣ;

Πρέπει παρόλα αυτά να σημειωθεί ότι ενώ το κοινό θέμα/ενδιαφέρον/συμφέρον είναι όντως σημαντικός παράγοντας συγκρότησης διαδικτυακών σχέσεων, δεν είναι αρκετό για να χαρακτηρίσουμε όλες τις συλλογικότητες που αναδύονται στο πλαίσιο του διαδικτύου ως κοινότητες. Αυτό που φαίνεται να προσδίδει τον ξεχωριστό κοινωνικό χαρακτήρα κάθε δικτυακού «χώρου», είναι η στάση και η δράση που οι χρήστες αναπτύσσουν σε σχέση με το θέμα και τους κανόνες δράσης και ρητορικής (ρητούς ή άρρητους) και όχι το θέμα καθαυτό. Η στάση των χρηστών ακόμη και στο πλαίσιο ενός μπλογκ –πόσο μάλλον στο πλαίσιο της μπλογκόσφαιρας εν γένει– παρουσιάζει συχνά μεγάλο κατακερματισμό και δε χαρακτηρίζεται απαραίτητα από ομοιογένεια και κοινότητα αξιών, πεποιθήσεων, πρακτικών και λόγων. Ένας ακόμη πιο βασικός λόγος που συνηγορεί προς το παραπάνω επιχείρημα είναι ότι πολύ συχνά κάποιοι χρήστες που συμμετέχουν σε ένα μπλογκ μπορεί να θεωρούν και να φαντάζονται τον εαυτό τους ως μέλος μίας κοινότητας ενώ κάποιοι άλλοι όχι. Ο γράφων για παράδειγμα, αν και συμμετέχει ενεργά σε ένα μπλογκ δεν αισθάνεται ότι ανήκει σε μια κοινότητα και για την ακρίβεια δε θεωρεί καν τον εαυτό του μπλόγκερ.

Επιπλέον, ουσιοκρατικά χαρακτηριστικά όπως η χρήση κοινής γλώσσας δεν επαρκούν για την απόδοση του όρου κοινότητα σε ένα κοινωνικό μόρφωμα. Άνθρωποι που μιλούν διαφορετικές γλώσσες και ιδιολέκτους μπορούν κάλλιστα να αισθάνονται ότι ανήκουν σε μία κοινότητα και αντιστρόφως. Περιττό θα ήταν τέλος να επισημανθεί ότι η άποψη πως η διαδικτυακή ανωνυμία οδηγεί σε ψευδείς σχέσεις –και κατ’ επέκταση σε ψευδοκοινότητες– δεν μας τεκμηριώνει ότι τέτοιου είδους σχέσεις δεν υφίστανται κατά την πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία, με αποτέλεσμα να εξιδανικεύει αδικαιολόγητα τις «παραδοσιακές» κοινότητες.

Επιπλέον, οι εκτιμήσεις ότι στο πλαίσιο του διαδικτύου αίρονται εξολοκλήρου οι σχέσεις εξουσίας και ασυμμετρίας (στη βάση του φύλου, της εθνότητας, της οικονομικής δύναμης, της ηλικίας, της σεξουαλικότητας) εξωτικοποιούν τις εν λόγω πολιτισμικές σχέσεις, με αποτέλεσμα συχνά να κινούνται μεταξύ γραφικότητας και πολιτικής αφέλειας. Οι προαναφερθείσες πτυχές της ταυτότητας ενός χρήστη ίσως να βιώνονται διαφορετικά κατά τη διαδικτυακή επικοινωνία και αλληλεπίδραση, ωστόσο το υποκείμενο συνεχίζει να παράγεται μέσα σε δίκτυα (κυριολεκτικά και μεταφορικά) λογοθετικών σχέσεων εξουσίας. Αυτό δεν σημαίνει, βέβαια, ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για δυνητικές κοινότητες, απλώς ο όρος δεν καλύπτει όλες τις μορφές συλλογικών σχέσεων που αναδύονται από τα ψηφιακά τεχνοτοπία και θα πρέπει να προσεγγίζονται κατά περίπτωση.

Ο Πέτρος Πετρίδης είναι υποψήφιος διδάκτορας στο τμήμα κοινωνικής ανθρωπολογίας του Παντείου Πανεπιστημίου

Επόμενη σελίδα: »